Latin Amerikalı Marksist
Latin Amerikalı marksist deyince aklımıza ünlü gerilla lideri Che Guevara gelir. Oysa bir de Perulu marksist Jose Carlos Mariâtegui varmış. Bereket versin Sorun Yayınları1 bu ünlü sosyalisti bize tanıtmış oldu.
Yıllar önce İnka uygarlığı dikkatimi çekmiş, bu uygarlığın gizemli yanlarını merak etmiştim. İnkalar Amerika kıtasında yaşayan uygarlıklardan biri. Kolomb öncesi uygarlıklardan. Özellikle bugünkü Peru topraklarında egemenlik sürmüşler. Bu adamlar, Batı'nın talan sistemi buraya ihraç edilmeden önceleri kendi hallerinde insanlarmış. Kendi hallerinde derken, yani kendi düzenleri, kendi üretim ilişkileri... İnkalar, İspanyol fetihçi Pizarro tarafından yok edilmiş. Pizarro kim? Batı'nın talan sisteminin ihracı amacıyla İspanya kralı Kari V'in de onayını alarak Amerika yollarına düşen bir serüvenci. Meydan Larousse, Francisco Pizarro için nazikane dille İspanyol conçuistadoru, diyor. Sözlüklerde conquistador, fetihçi anlamında karşılanıyor. Başka deyişle, Amerika'yı fethetmeye giden serüvenci. Bana sorarsanız, serüvenci ya da fetihçiden ziyade talancı, yağmacı, hatta eşkıya.
Marksist Mariâtegui de ülkesinin nasıl sömürgeleştirildiğini belirtirken aynı acı gerçekten yola çıkıyor: "İspanyol işgalciler bölgeye geldiklerinde İnkaların büyük imparatorluğunu bulmuş ve onu yok etmişlerdir. Ancak onun yerine ilerici ve yeni bir toplum biçimi koymayı becerememişlerdir. İspanyollar yerlileri kullanmak yerine onları imha etmenin yollarını aramışlardır. Hacienda'larda (büyük toprak arazileri) siyah kölelerin çalıştırılması, sahil şeridinde feodallikle köle ekonomisinin karışımından oluşan garip bir üretim tarzı geliştirmiş, işgalciler dağları da çoğunlukla altının yağmalandığı yerler olarak görmüşlerdir."2
|
-Kitap İncelemesi- |
Jose Carlos Mariâtegui, Marksist düşünceyle Avrupa'da tanışır. Özellikle İtalya'da geçirdiği günlerde Marksizmle ilişkiye girer. Yeni düşüncelerle donanmış olarak ülkesine döner. Artık tek amacı vardır: Peru'da sosyalizmi inşa etmek. Yorulmaksızın sosyalizm için çalışır, kendini adar ve sosyalizm uğruna ölür. 7 Ekim 1928'de, Peru'daki Marksist gruplar bir araya gelirler. Aralarında Mariâtegui'nin de bulunduğu dokuz kişilik komite Peru Sosyalist Partisi'ni kurar. Merkez Komite Mariâtegui'yi Genel Sekreterliğe getirir ve parti programını yazmakla görevlendirir.
Perulu Marksist, sosyalist eğilimli politik bir dergi yayımlamaya başlar. Derginin adını Amauta koymuştur. Amauta, İnka kaynaklı bir sözcük. Yerli Peru dilinde bilge kişi anlamına geliyor. Mariâtegui neden bu adı seçtiğini şöyle açıklar: "Biz Amauta'nin bireysel ve ulusal anlamda organik ve bağımsız bir gelişme yaşamasını istedik. Bu sebeple ismini Peru geleneğinde aramaya başladık. Amauta ne aşırmacılığın ne de çevirinin ürünü olmak zorundaydı. Yeniden yaratmak üzere İnka kaynaklı bir sözcük kullandık. Bu sayede yerli Peru ve yerli Amerika bu derginin kendisine ait olduğunu hissetti."3
Jose Carlos'a göre, sosyalist düşünce de kapitalizm gibi Avrupa'nın ürünüdür, Avrupa'da doğmuştur. Ancak özel ve özgün anlamıyla Avrupalı değildir. Bu bakımdan, Peru toplumunda yepyeni bir kimlikle doğmalıdır. Sosyalizm Amerikan geleneğinde yaşamıştır. İlkel komünizm İnka geleneğinde vardır. Sonuçta şu tezi öne sürer: "Amerika'da sosyalizmin taklit ve kopya edilerek uygulanmasını kesinlikle istemiyoruz. O destansı bir yaratım olmalıdır. Yerli Amerikan sosyalizmimize kendi hayatımızı, gerçekliğimizi ve dilimizi adamalıyız. Bu, yeni kuşağın en değerli görevidir."4
Kasım 1928'de, "Peru Gerçeği Üzerine Yedi Deneme'yi" kaleme alır. Denemeler, Peru toplumuna özgü, bütünüyle yerli bir sosyalist görüşü savunurlar. Guzman5 "Mariâtegui'yi Anlamak" başlıklı yazısında Mariâtegui'nin özgün bir Marksizm kavrayışı olduğunu belirtecektir: "O Marksizm-Leninizmin evrensel gerçekliğini bizim devrimci gerçekliğimizle kaynaştırır."6 Daha ilerde, şu açıklamayı yapar: "Mariâtegui, Marksizmi evrensel bir doğru olarak görür ve onu bizim gerçekliğimize dönüştürür. O, gerçekliği dar bir Marksist şema içine sıkıştırmaya çalışmamıştır."7
Perulu devrimci neden bu denli ilginç? Çünkü Perulu insan gerçeğine, yerli emekçi insana yaklaşmak istemiş. Ne Troçki'nin, ne Mao'nun, ne Sta- lin'in ve diğer dünya marksistlerinin peşine gözü kapalı takılmadan kendi toplumsal öznelliği içinde sosyalizmi gerçekleştirmek amacında. Aşırmacılık ve aktarmacılığa karşı. Bizim bu büyük devrimciden alacak derslerimiz var. Tabii Türk toplumsal gerçeğini derinliğine anlamak istiyorsak... Ayakları yere basan, köklü bir sosyalist düşünce geliştirmek için geçmişimizle bugün arasında ilinti kurmak zorundayız. Marksist şemacılıktan sıyrılmak zorundayız. Hem sömüren, hem sömürülen Türk insanının öznelliğini diyalektik bütünlük içinde keşfetmek gerekiyor. Üretim ilişkilerini, dinsel inancı, gelenekleri, töreyi, Osmanlı toplum yapısını, üretim biçimini iyice irdelemek gerekiyor. Feodal geçmişi olmayan, Batılı anlamda soylu sınıfı bulunmayan bir toplumsal yapıdan geliyoruz. Avrupalı olmayan bir toplumuz. Bizim yöneticiler bu gerçeği algılayamadılar. İttihatçılar, onların ardından Cumhuriyetçiler olmayan sınıf "millî burjuvayı" yaratmaya kalkıştılar.
Sorun Yayınları yararlı bir hizmet yapmış. Bize tek kitap halinde Perulu Marksisti tanıtıyor. Ne var ki, ilk adım da olsa yetersiz bir kaynak. Jose Carlos'u daha ayrıntılı tanımamız lâzım. Sözgelimi Peru Gerçeği üzerine Yedi Deneme 'yi tam metin halinde okumamız lâzım. Amauta Dergis'ı'riı irdelememiz lâzım. Türk emekçisi, sosyalisti Dünya'nın bir ucundaki, Peru'daki sosyalizm deneyimini tanımalı. Oradan evrensel gerçeğe ulaşmalı!
4 Aralık 2005
Dipnot Açıklamaları:
- Jose Carlos Mariâtegui, Latin Amerikalı Marksist, çev : Derviş Okan, Sorun Yayınları, ist, Mayıs 2005
- A.g.e, s.77
- A.g.e, s.47
- A.g.e, s.49
- A.g.e, s.134. Guzman felsefe hocası. Peru'da Marksist hareketin önderlerinden. Kültür Devrimi boyunca Çin'de eğitim görmüş. 17 Mayıs 1980'de Halk Savaşını başlatan Guzman, 24 Eylül 1992'de tutuklanır, ömür boyu hapis cezasına çarptırılır.
- A.g.e, s. 136
Internet Explorer 5 ve 6 sürümleri ile siteyi doğru görüntüleyemezsiniz.
Sitede gördüğünüz teknik aksaklık ve arızaları bize bildiriniz.